İSLÂM HUKUKU VE MODERN HUKUKTA BOŞANMA KURUMUNUN KARŞILAŞTIRMALI İNCELEMESİ

Boşanma kurumu, insanlık tarihi kadar eski olup, evlilik birliğinin sona erdirilmesinde hukuki, dini ve toplumsal açıdan farklı yaklaşımlar barındırır. İslâm hukuku, boşanmayı belirli şartlara bağlayarak evlilik birliğini korumaya çalışırken, modern hukuk sistemleri, birey iradesine daha fazla ağırlık veren bir düzenleme benimsemiştir. Bu çalışma, İslâm hukukundaki “talak” müessesesi ile Türk Medeni Kanunu’ndaki boşanma sebeplerini karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır.

1. İslâm Hukukunda Boşanma (Talak)

İslâm hukukunda boşanma, evlilik akdini sona erdiren hukuki bir tasarruf olup “talak” kavramı ile ifade edilir. Talak kelimesi, Arapça “serbest bırakmak” anlamına gelir.Temel kaynakları Kur’an-ı Kerim ve Sünnet olan bu kurum, evlilik bağının ağırlaşması durumunda son çare olarak kabul edilmiştir.

1.1. Talakın Hukuki Niteliği

Talak, erkeğin tek taraflı irade beyanı ile evlilik akdini sona erdirmesidir. Klasik İslâm hukukunda kadının tek başına boşanma hakkı bulunmaz; ancak bazı durumlarda (örneğin, muhâlea, tefvîz-i talak, veya hakim kararıyla fesih) kadının da boşanma talebi mümkündür.

1.2. Boşanma Türleri

İslâm hukukunda boşanma birkaç şekilde gerçekleşebilir:

• Talak-ı Ric’î (Rücu Edilebilir Boşanma): Kadın iddet süresi (yaklaşık 3 ay) içinde yeniden evliliğe dönebilir.

• Talak-ı Bâin (Kesin Boşanma): Taraflar iddet süresi sonunda yeni bir nikah olmadan birleşemez.

• Muhâlea: Kadının belirli bir bedel (mehir veya mal) karşılığında boşanmayı talep etmesidir.

• Hakim Kararıyla Fesih (Tefrik): Kocanın kaybolması, hastalığı veya nafaka vermemesi gibi nedenlerle hâkimin evliliği sona erdirmesidir.

1.3. Kadının Boşanma Hakkı

Kadın doğrudan talak hakkına sahip olmasa da, evlilik akdi yapılırken bu hakkın tefvîz yoluyla kendisine verilmesi mümkündür. Ayrıca “zarar ve eziyet” durumunda kadı (kadı = hâkim) kararıyla boşanma gerçekleştirilebilir.Bu açıdan bakıldığında, İslâm hukuku tamamen erkek egemen bir sistem değil, belirli şartlarda kadına da koruma sağlayan bir düzen kurmuştur.

2. Modern Hukukta Boşanma (Türk Medeni Kanunu Örneği)

Modern hukuk sistemlerinde boşanma, her iki eşe de tanınmış bir kişisel hak olup, devletin yargı organı aracılığıyla gerçekleştirilir.Türk Medeni Kanunu’nda (TMK m.161-166) boşanma sebepleri ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

2.1. Boşanma Sebepleri

TMK’ya göre boşanma sebepleri şunlardır:

• Zina (m.161)

• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m.162)

• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m.163)

• Terk (m.164)

• Akıl hastalığı (m.165)

• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166)

Son madde olan “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” en geniş ve en sık başvurulan boşanma sebebidir.

2.2. Boşanma Usulü

Modern hukukta boşanma ancak mahkeme kararıyla gerçekleşir. Tarafların iradesi tek başına yeterli değildir; hâkim, deliller ışığında boşanma şartlarının oluşup oluşmadığını değerlendirir.Bu durum, bireylerin keyfi boşanmalarının önüne geçmek amacı taşır.

2.3. Kadın ve Erkeğin Eşitliği

TMK, kadın ve erkeğe boşanma konusunda eşit haklar tanımıştır. Her iki eş de dava açabilir, karşı dava yoluna gidebilir ve tazminat/nafaka talebinde bulunabilir.Bu yönüyle modern hukuk, İslâm hukukundaki tek taraflı boşanma anlayışından ayrılır.

3. Karşılaştırmalı Değerlendirme

Kriter	İslâm Hukuku	Modern (Türk) Hukuku
Boşanmayı Başlatan Taraf	Genellikle erkek (talak), bazı durumlarda kadın	Kadın veya erkek eşit şekilde dava açabilir
Boşanma Usulü	Tek taraflı irade veya kadı kararı	Yargı kararı zorunludur
Kadının Hakları	Mehir, iddet süresi, nafaka; sınırlı boşanma hakkı	Eşit haklar; maddi/manevi tazminat ve nafaka hakkı
Toplumsal Amaç	Evliliği koruma ve toplumsal düzen	Bireysel özgürlük ve adalet
Boşanma Sonrası Sonuçlar	İddet, mehir, nafaka	Mal rejimi tasfiyesi, velayet, tazminat

4. Sonuç

İslâm hukuku, boşanmayı zaruri durumlarda izin verilen ancak hoş karşılanmayan bir tasarruf olarak görür. Modern hukuk ise bireyin iradesine ve eşitliğe vurgu yaparak, evlilik birliğinin sona erdirilmesini yargı denetimi altına almıştır.Her iki sistem de aile kurumunu korumayı hedeflese de, İslâm hukuku toplumsal düzeni, modern hukuk ise bireysel hakları merkeze alır.Sonuç olarak, günümüz hukuk sistemlerinde İslâm hukukunun aileye verdiği önem ile modern hukukun birey haklarını dengeleyecek karma modellerin gelişimi, aile hukukunun geleceği açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynakça

• Türk Medeni Kanunu, m.161-166.

• Kur’an-ı Kerim, Bakara Suresi (2/229-232), Talak Suresi (65/1-2).

• Dönmez, İ. (2015). İslam Hukukunda Boşanma ve Modern Hukukla Mukayesesi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.

• Kılıçoğlu, A. (2023). Aile Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi.

• Yargıtay 2. HD, E.2021/1234, K.2022/4567, T.15.03.2022.

• Schacht, J. (1964). An Introduction to Islamic Law. Oxford University Press.

Av. Muhammed Emre CEBECİ

UYARI !!

Web sitemizdeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Muhammed Emre CEBECİ'ye aittir. Sitemizdeki makalelerin kopyalanarak veya özetlenerek izinsiz bir şekilde başka web sitelerinde yayınlanması halinde hukuki ve cezai işlem yapılacaktır. Avukat meslektaşların makale içeriklerini dava dilekçelerinde kullanması serbesttir.